Câu hỏi của người dân: Gia đình tôi hiện đang sinh sống trong căn nhà cấp 4 được xây dựng tại thửa đất mặt tiền đường A, nay đang có kế hoạch giải tỏa để nâng cấp, mở rộng diện tích đường quốc lộ. Gia đình tôi và các hộ lân cận có nhận được Thông báo thu hồi đất để triển khai dự án công cộng này từ UBND xã B từ tháng 1/2026. Việc đo đạc, kiểm đếm và khảo sát có diễn ra trên thực tế với sự chứng kiến của thành viên các hộ gia đình. Tuy nhiên, chúng tôi không hề biết về việc niêm yết Phương án bồi thường và cũng không được họp lấy ý kiến trực tiếp về phương án này. Đến giữa tháng 2/2026, gia đình tôi nhận được Quyết định thu hồi đất nhưng nhận thấy phương án bồi thường là chưa thỏa đáng như đã họp bàn trước đó. Tôi có thể làm gì để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình và gia đình?
Luật sư tư vấn:
Dự án công cộng như làm đường giao thông, bệnh viện, trường học, công viên...mang tính chất phục vụ lợi ích chung nhưng lại trực tiếp tác động đến quyền lợi tài sản của người dân. Và quy trình thu hồi, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất mà người dân đang sử dụng để thực hiện các dự án công công rất dễ dẫn đến những tranh chấp phức tạp. Vậy nên việc người dân tự mình nắm bắt quy trình thu hồi đất phục vụ cho dự án công cộng là vô cùng cần thiết và quan trọng để có cơ sở để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình.
Như thế nào là dự án công cộng?
Đây là khái niệm thường được người dân sử dụng khi đề cập đến các dự án mở rộng, xây dựng công viên, trường học, đường,...Tuy nhiên, cần phải hiểu đúng hơn về các dự án này là các dự án phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng theo quy định tại Điều 79 Luật Đất đai năm 2024 (sau đây viết tắt là LĐĐ năm 2024). Khác với quy định tại Điều 69 Luật Đất đai năm 2013 khi chỉ quy định chung về 3 nhóm dự án mà Nhà nước có thẩm quyền thu hồi đất để thực hiện, hiện nay Điều 79 LĐĐ năm 2024 đã liệt kê rõ 32 nhóm dự án này. Trong đó bao gồm các dự án như xây dựng công trình giao thông; thuỷ lợi; cấp nước, thoát nước; xử lý chất thải;…Như trong vụ việc thực tiễn trên, dự án nâng cấp, mở rộng đường quốc lộ sẽ thuộc vào nhóm dự án xây dựng công trình giao thông tại khoản 1 Điều 79 LĐĐ năm 2024. Tuy nhiên, chỉ những dự án thuộc các trường hợp được quy định tại khoản 1 Điều 80 LĐĐ năm 2024 và đáp ứng các điều kiện quy định tại Điều này mới có đủ căn cứ để thực hiện việc thu hồi đất mà người dân đang sử dụng.
Đây là những dự án nhằm phục vụ cho lợi ích chung của toàn xã hội, nâng cao chất lượng cuộc sống của cộng đồng và thúc đẩy sự phát triển bền vững của đất nước, chứ không nhằm mục đích tìm kiếm lợi nhuận cho bất kỳ cá nhân hay tổ chức riêng lẻ nào.
Trình tự, thủ tục bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, thu hồi đất vì mục đích phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng
Chính vì sự tác động trực tiếp đến lợi ích của người dân nên trình tự thủ tục bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, thu hồi đất vì mục đích phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng đã được lưu tâm, quy định cụ thể tại Điều 87 LĐĐ năm 2024:
Bước 1: Cơ quan có thẩm quyền tổ chức họp với người có đất trong khu vực thu hồi để phổ biến, tiếp nhận ý kiến về các nội dung được quy định tại khoản 1 Điều này;
Bước 2: Ủy ban nhân dân cấp có thẩm quyền thu hồi đất ban hành thông báo thu hồi đất và gửi đến người dân trong thời hạn theo quy định tại Điều 85 LĐĐ năm 2024;
Bước 3: Ủy ban nhân dân cấp có thẩm quyền phối hợp với tổ chức làm nhiệm vụ bồi thường để kiểm đếm đất, tài sản gắn liền với đất, xác định nguồn gốc đất, thiệt hại thực tế, nhu cầu tái định cư và nhu cầu hỗ trợ chuyển đổi nghề theo khoản 2 Điều 87 LĐĐ năm 2024;
Bước 4: Niêm yết công khai phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư trong 30 ngày và tổ chức lấy ý kiến trực tiếp theo khoản 3 Điều 87 LĐĐ năm 2024;
Bước 5: Phê duyệt phương án, chi trả và ban hành quyết định thu hồi đất theo khoản 5 Điều 87 LĐĐ năm 2024.
Đây là các bước bắt buộc phải thực hiện trong quy trình thu hồi đất vì mục đích phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng.
Thực tiễn xét xử - ranh giới giữa “đẩy nhanh tiến độ” và “đốt cháy giai đoạn”
Việc bỏ qua bất kỳ bước nào trong quy trình trên cũng sẽ là vi phạm pháp luật và gây nên những khó khăn cho người dân mà còn gây thiệt hại nặng nề đối với Nhà nước. Điển hình có thể kể đến như hành vi của bị cáo H trong Bản án 76/2023/HS-ST ngày 18/08/2023 của tòa án nhân dân tỉnh gia lai về tội vi phạm quy định bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi nhà nước thu hồi đất. H là Phó Trưởng phòng Tài nguyên và Môi trường huyện ChP, đồng thời là Phó Chủ tịch thường trực Hội đồng Bồi thường hỗ trợ, Giải phóng mặt bằng và Tái định cư huyện ChP, được giao nhiệm vụ thực hiện công tác giải phóng mặt bằng công trình Quy hoạch cây XDBTN được xây dựng trên phần diện tích đất của hộ gia đình ông Nguyễn Tấn N. Tuy nhiên trong quá trình thực hiện nhiệm vụ, H đã hời hợt trong việc kiểm đếm, thậm chí là không lập biên bản khi đo đạc, kiểm đếm; không tổ chức điều tra, khảo sát, xác minh hộ ông N có trực tiếp sản xuất, thu nhập trên đất nông nghiệp bị thu hồi hay không; không niêm yết Phương án bồi thường, hỗ trợ; không lấy ý kiến của hộ ông N về phương án bồi thường, không lập thành biên bản thể hiện; không tổ chức họp Hội đồng Bồi thường để tính giá trị bồi thường và thẩm định phương án bồi thường cho ông N. Từ đó, khiến cho khoản tiền hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề được chi không đúng đối tượng, gây thiệt hại đối với ngân sách Nhà nước số tiền 552.381.300 đồng. Đây là hành vi vi phạm pháp luật và H đã bị Tòa án tuyên bố phạm tội “Vi phạm quy định về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất” .
Theo lời khai của H, động cơ dẫn đến hành vi vi phạm trên là muốn đảm bảo nhanh tiến độ thu hồi đất để thực hiện Dự án. Tuy nhiên, cần phải hiểu rõ đẩy nhanh tiến độ là sự chủ động can thiệp bằng nguồn lực, biện pháp kỹ thuật hoặc quy trình nhằm rút ngắn thời gian thực hiện để hoàn thành một công việc, một nhiệm vụ hoặc một dự án sớm hơn so với kế hoạch ban đầu nhưng đòi hỏi sự kiểm soát nghiêm ngặt để không làm suy giảm chất lượng của kết quả cuối cùng. Và việc đẩy nhanh tiến độ cũng cần phải đảm bảo tính hợp pháp của quy trình. Đây chính là ranh giới đẩy nhanh tiến độ và đốt cháy giai đoạn. Vì đẩy nhanh tiến độ có thể được thực hiện bằng việc lược bỏ các thủ tục tuy nhiên vẫn phải đảm bảo về mặt pháp lý là việc thay đổi quy trình đó không vi phạm pháp luật và không gây ra thiệt hại thực tế. Nếu không đáp ứng được yếu tố này thì việc rút ngắn quy trình đã bị rơi vào trường hợp “đốt cháy giai đoạn”. Chính vì thế, trong trường hợp này H đã tự ý bỏ qua các bước bắt buộc trong quy trình thu hồi đất theo luật định, tức là đốt cháy giai đoạn đẩy nhanh tiến độ thực hiện công tác.
Người dân cần làm gì khi quy trình thu hồi đất bị đốt cháy giai đoạn?
Như trong vụ việc thực tiễn trên, dù UBND xã B đã ban hành Thông báo thu hồi đất và thực hiện việc kiểm đếm, đo đạc nhưng đã bỏ qua bước Niêm yết công khai phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư trong 30 ngày và tổ chức lấy ý kiến trực tiếp theo khoản 3 Điều 87 LĐĐ năm 2024. Điều này là vi phạm quy định của pháp luật về quy trình thực hiện việc thu hồi đất. Đồng thời sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của người dân hiện đang sinh sống trên diện tích đất bị thu hồi bởi phương án bồi thường có thể không thỏa đáng và hợp lý để họ có được nơi ở mới trong tương lai. Chính vì thế, người dân không nên dùng các biện pháp cực đoan, chống đối bạo lực với lực lượng chức năng mà thay vào đó là lựa chọn khiếu nại hoặc khiếu kiện hành vi hành chính/ quyết định hành chính trong trường hợp này.
Liên hệ luật sư tư vấn:
Trên đây là những phân tích của Công ty Luật Tân Cảng về quy trình thu hồi, bồi thường thu hồi đất làm dự án công cộng. Để được tư vấn cụ thể hơn về các vấn đề pháp lý liên quan, cũng như được giải đáp các thắc mắc, được hỗ trợ rà soát hồ sơ pháp lý, đánh giá chứng cứ và xây dựng phương án giải quyết phù hợp khi gặp phải các vướng mắc pháp lý tương tự, quý khách hàng có thể liên hệ với Công ty Luật Tân Cảng qua thông tin bên dưới. Với đội ngũ Luật sư chuyên nghiệp và nhiều kinh nghiệm, Công ty Luật Tân Cảng luôn sẵn sàng lắng nghe những khó khăn và đồng hành cùng quý khách hàng trong suốt quá trình bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình.
Công ty Luật TNHH MTV Tân Cảng
Địa chỉ: Tầng 2, số 85, đường số 13, Khu dân cư Vạn Phúc 1, phường Hiệp Bình, TP. Hồ Chí Minh
Điện thoại: 0965 921 058
Email: luattancang@gmail.com
Website: luattancang.com